فن پروکسی

🔷🔷 مقدمه

یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های کشاورزی مدرن، مدیریت آفات و بیماری‌هایی است که محصولات زراعی و باغی را تهدید می‌کنند. با وجود توسعه روش‌های بیولوژیک و مکانیکی در کنترل آفات، همچنان سموم شیمیایی به‌عنوان ابزار اصلی و فوری در بسیاری از مزارع و باغات مورد استفاده قرار می‌گیرند. در میان طیف گسترده‌ی آفات، کنه‌های گیاهی جایگاه ویژه‌ای دارند، زیرا با داشتن چرخه زندگی کوتاه، توانایی تولیدمثل سریع و قدرت بالای ایجاد مقاومت نسبت به سموم، می‌توانند خسارت‌های اقتصادی قابل توجهی به کشاورزان تحمیل کنند. در این شرایط نیاز به ترکیبات جدید با سازوکارهای نوین بیش از پیش احساس می‌شود.

فن‌پیروکسی‌میت (Fenpyroximate) یکی از سموم مدرن است که در دهه‌های اخیر به‌عنوان یک کنه‌کش اختصاصی معرفی شد. این ترکیب با مکانیسمی متفاوت از سموم سنتی، می تواند در کنترل گونه‌های مقاوم کنه‌ها بسیار مؤثر واقع شود. هدف این مقاله بررسی همه‌جانبه این سم از جنبه‌های مختلف شامل تاریخچه معرفی، خواص شیمیایی و فیزیکی، نحوه اثر، دامنه تأثیر، ویژگی‌ها، مزایا، معایب و خطرات احتمالی برای انسان و محیط زیست است.

🔻🔻🔻🔻🔻

🔑فن‌ پروکسی ‌میت در گذر تاریخ

فن‌ پروکسی ‌میت برای نخستین بار در دهه ۱۹۸۰ میلادی توسط شرکت‌های شیمیایی ژاپنی سنتز و معرفی شد. انگیزه اصلی تولید این ترکیب، مقابله با مقاومت فزاینده کنه‌ها در برابر گروه‌های قدیمی‌تر سموم مانند ارگانوفسفره‌ها و پایرتروئیدها بود. در آن زمان بسیاری از کشاورزان با مشکل جدی کاهش کارایی سموم رایج مواجه بودند و همین مسئله به‌طور مستقیم باعث افزایش هزینه تولید، کاهش عملکرد محصولات و در نهایت تهدید امنیت غذایی شد.

این ترکیب پس از آزمایش‌های متعدد زیست‌محیطی و کشاورزی، در کشورهای مختلف ثبت شد و به‌سرعت در باغ‌های میوه، مزارع سبزی و صیفی و حتی در کشت‌های خاص مانند چای مورد استفاده قرار گرفت. امروزه فن‌پروکسی‌میت یکی از اعضای مهم گروه سموم METI (مهارکننده‌های انتقال الکترون در میتوکندری) به شمار می‌رود و به دلیل اثربخشی بالا در کنترل کنه‌ها، همچنان جایگاه خود را در بازار جهانی حفظ کرده است.

🔑خواص شیمیایی و فیزیکی فن‌ پیروکسی ‌میت

فن‌پیروکسی‌میت با فرمول شیمیایی C₂₄H₂₇NO₄ و وزن مولکولی حدود ۳۹۳٫۵ گرم بر مول، از نظر ساختار یک ترکیب آلی نسبتاً پیچیده است. شکل ظاهری آن معمولاً به صورت پودر زرد رنگ یا مایع غلیظ با ‌رنگ قهوه‌ای بسیار روشن مشاهده می‌شود. یکی از ویژگی‌های مهم این ترکیب، حلالیت بسیار پایین آن در آب است. این ویژگی اگرچه محدودیت‌هایی در پراکنش آن ایجاد می‌کند، اما باعث می‌شود در سطح برگ گیاه پایدارتر باقی بماند. در مقابل، فن‌پروکسی‌میت در حلال‌های آلی مانند استون، زایلن و کلروفرم به‌خوبی حل می‌شود.

🔷 از نظر فیزیکی، فن‌پروکسی‌میت دارای فشار بخار بسیار پایین است که به معنی تمایل کم به تبخیر می‌باشد. بنابراین پس از پاشش روی برگ‌ها، احتمال از بین رفتن سریع آن بر اثر تبخیر اندک است و این موضوع اثر حفاظتی ترکیب را تقویت می‌کند. نقطه ذوب این ماده حدود ۶۰ تا ۷۰ درجه سانتی‌گراد است که نشان‌دهنده پایداری نسبی آن در دماهای معمولی محیط است.

این خواص موجب می‌شود که فن‌پروکسی‌میت پس از مصرف برای مدت طولانی‌تری روی برگ باقی بماند و به‌صورت لایه‌ای محافظتی از گیاه دفاع کند. با این حال، پایداری شیمیایی آن در محیط‌های بسیار قلیایی یا اسیدی کاهش یافته و ممکن است دچار تجزیه شود. بنابراین توصیه می‌شود هنگام محلول‌سازی سم، شرایط pH آب مورد توجه قرار گیرد.

🔑نوع و نحوه اثر کنه کش فن پیروکسی میت

این سم در دسته‌ی کنه‌کش‌های تماسی قرار می‌گیرد، به این معنا که اثرگذاری آن وابسته به تماس مستقیم آفت با ذرات سم است. این ترکیب فاقد خاصیت سیستمیک است یعنی از طریق شیره گیاهی جابجا نمی‌شود، بلکه بر روی سطح برگ باقی می‌ماند. هنگامی که کنه با سطح برگ تیمار شده تماس پیدا می‌کند، ذرات سم وارد بدن آن شده و مانع انتقال الکترون در میتوکندری می‌شوند. نتیجه این فرآیند توقف تولید ATP و در نهایت مرگ سلول‌هاست. علائم اولیه در کنه شامل کاهش حرکت، قطع تغذیه و بی‌حالی است که به تدریج به مرگ منجر می‌شود.

🔷 یکی از ویژگی‌های مهم فن‌پروکسی‌میت این است که عمدتاً بر روی مراحل فعال زندگی کنه‌ها (لارو، پوره و بالغ) تأثیرگذار است، اما تأثیر مستقیم چندانی بر تخم‌ها ندارد. این باعث می شود که در برنامه‌های کنترل، فاصله زمانی بین سم‌پاشی‌ها متناسب با دوره تفریخ تخم‌ها تنظیم گردد.

🔑دامنه تأثیر روی آفات

فن‌پروکسی‌میت به طور اختصاصی برای کنترل انواع کنه‌ها طراحی شده است. این ترکیب روی گونه‌های متعددی از خانواده Tetranychidae و Panonychidae مؤثر است. مهم‌ترین آفات هدف آن عبارت‌اند از:

کنه دو نقطه ای (Tetranychus urticae) یکی از مهم‌ترین آفات کشاورزی در جهان است که روی صدها گونه گیاهی از جمله سبزیجات، صیفی‌جات و محصولات گلخانه‌ای فعالیت دارد. فن‌پروکسی‌میت توانسته نقش مهمی در کنترل جمعیت‌های مقاوم این آفت ایفا کند.

کنه قرمز مرکبات (Panonychus citri) یکی ازآفت کلیدی در باغ‌های مرکبات که در صورت عدم کنترل می‌تواند به کاهش شدید فتوسنتز برگ‌ها و ریزش میوه منجر شود.

کنه قهوه‌ای درختان میوه (Bryobia rubrioculus) که بیشتر در باغ‌های سیب و گلابی فعالیت دارد و با مکیدن شیره سلولی برگ، موجب ضعف عمومی درخت می‌شود.

کنه‌های چای، پنبه و سایر محصولات باغی و زراعی نیز در دامنه تأثیر این سم قرار دارند، اگرچه برخی مطالعات نشان داده‌اند که فن‌پروکسی‌میت ممکن است اثرات محدود و جانبی روی حشرات کوچک دیگر مانند مگس سفید داشته باشد، اما نقش اصلی و مهم آن همچنان در کنترل کنه‌ها باقی مانده است.

🔑ویژگی‌های بارز فن‌پروکسی‌میت

فن‌پیروکسیمیت را می‌توان در گروه سمومی قرار داد که ویژگی‌های منحصر به فردی دارند. نخستین ویژگی بارز آن، توانایی بالا در کنترل جمعیت‌های مقاوم کنه‌ها است. بسیاری از کنه‌ها طی سال‌ها مصرف بی‌رویه سموم متداول، مقاومت شدیدی در برابر آن‌ها پیدا کرده‌اند. اما فن‌پروکسی‌میت به دلیل مکانیزم متفاوت عمل، توانسته این مقاومت را دور بزند و مجدداً به‌عنوان یک سلاح مؤثر وارد میدان شود.

ویژگی مهم دیگر، ماندگاری سم روی برگ گیاه است. این خاصیت به کشاورز کمک می‌کند تا با تعداد دفعات کمتری سم‌پاشی، همچنان حفاظت مؤثری از مزرعه داشته باشد. علاوه بر این، فشار بخار پایین ترکیب باعث می‌شود پس از پاشش در شرایط محیطی به‌سرعت تبخیر نشود و مدت بیشتری بر سطح برگ باقی بماند.

فن‌پروکسی‌میت به دلیل ماهیت انتخابی خود، نسبت به برخی از دشمنان طبیعی کنه‌ها مانند کنه‌های شکارگر و کفشدوزک‌ها، خطر کمتری دارد. این نکته در مدیریت تلفیقی آفات اهمیت بالایی دارد، زیرا حضور دشمنان طبیعی نقش مهمی در کنترل پایدار جمعیت آفات ایفا می‌کند.

🔑مزایا و معایب سم فن پروکسی میت

یکی از مهم‌ترین مزایای فن‌پروکسی‌میت، سرعت اثرگذاری آن است. اگرچه مرگ کامل کنه‌ها ممکن است چند روز طول بکشد، اما تأثیر فوری سم در قطع تغذیه و توقف فعالیت آن‌ها به‌سرعت قابل مشاهده است. این موضوع موجب کاهش سریع خسارت اقتصادی می‌شود.

مزیت دیگر، کارایی بالا در برابر جمعیت‌های مقاوم است. کشاورزان اغلب با مشکل کاهش اثربخشی سموم قدیمی مواجه هستند و همین امر نیاز به ترکیبات جدید با مکانیزم عمل متفاوت را ایجاد کرده است. فن‌پروکسی‌میت با عملکرد ویژه خود توانسته این خلأ را پر کند.

ماندگاری نسبی روی گیاه، مزیت دیگری است که باعث کاهش هزینه‌های کشاورز می‌شود. چرا که تعداد دفعات سم‌پاشی کاهش یافته و در نتیجه هزینه‌های کارگری و مصرف سم نیز پایین می‌آید. افزون بر این، به دلیل فشار بخار پایین و پایداری مناسب، احتمال آلودگی هوا و پراکنش غیرهدفمند ذرات کاهش می‌یابد.

از دیدگاه ایمنی انسانی نیز این ترکیب در مقایسه با بسیاری از سموم قدیمی‌تر، خطرات کمتری دارد و در صورت رعایت دستورالعمل‌های ایمنی، می‌توان آن را نسبتاً ایمن به شمار آورد.

با وجود مزایای متعدد، فن‌پروکسی‌میت محدودیت‌هایی نیز دارد. نخستین و شاید مهم‌ترین محدودیت، عدم اثرگذاری کافی بر روی تخم‌های کنه است. این موضوع سبب می‌شود که تنها با یک مرتبه سم‌پاشی، کنترل کامل جمعیت حاصل نشود و نیاز به تکرار عملیات وجود داشته باشد.

مشکل دوم، احتمال بروز مقاومت در صورت مصرف مداوم و بدون تناوب است. اگرچه این سم برای غلبه بر مقاومت طراحی شده، اما استفاده بی‌رویه می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد مقاومت‌های جدید گردد. بنابراین توصیه می‌شود مصرف آن در تناوب با سایر سموم و در قالب برنامه‌های مدیریت تلفیقی صورت گیرد.

خطر بالقوه برای برخی دشمنان طبیعی نیز از جمله معایب این سم به شمار می‌رود. هرچند میزان خطر آن نسبت به سموم غیرانتخابی کمتر است، اما در مقادیر بالا می‌تواند موجب کاهش جمعیت حشرات مفید شود. در نهایت، قیمت نسبتاً بالای این ترکیب در برخی بازارها ممکن است برای کشاورزان کوچک مشکل‌آفرین باشد.

🔑خطرات سم فن پروکسی میت برای انسان و محیط زیست

فن‌پروکسی‌میت از نظر سمیت حاد در مقایسه با بسیاری از سموم، خطر متوسطی دارد. تماس پوستی یا استنشاقی با این ترکیب معمولاً باعث مشکلات جدی نمی‌شود، اما در صورت بلع می‌تواند منجر به مسمومیت شود. علائم مسمومیت شامل سردرد، تهوع، سرگیجه و ضعف عضلانی است. بنابراین استفاده از ماسک، دستکش و لباس کار هنگام سم‌پاشی الزامی است.

این ترکیب نسبت به آبزیان سمیت بالایی دارد و در صورت ورود به منابع آبی می‌تواند خسارت‌های جدی ایجاد کند. از این رو توصیه می‌شود هنگام مصرف، فاصله مناسبی از کانال‌ها و منابع آب رعایت گردد. برای پرندگان خطر متوسط دارد و در مورد زنبورها نیز، اگرچه در دوزهای معمولی خطر بالایی ندارد، اما بهتر است در دوره گلدهی مصرف نشود.

فن‌پروکسی‌میت نسبت به بسیاری از شکارگرهای طبیعی کنه‌ها سمیت کمتری دارد، اما این به معنای بی‌خطری مطلق نیست. استفاده بی‌رویه یا دوزهای بالا می‌تواند موجب کاهش جمعیت آن‌ها شود و تعادل اکولوژیک مزرعه را بر هم بزند. به همین دلیل مصرف این سم باید با دقت و در قالب مدیریت تلفیقی آفات انجام شود.

🔑جمع‌بندی

فن‌پروکسی‌میت یکی از کنه‌کش‌های مدرن و مؤثر در کشاورزی معاصر است که توانسته با مکانیزم خاص خود نقش مهمی در کنترل جمعیت کنه‌های مقاوم ایفا کند. این ترکیب با مهار انتقال الکترون در میتوکندری، روند تولید انرژی را در کنه متوقف کرده و مرگ تدریجی آن‌ها را رقم می‌زند. خواص شیمیایی و فیزیکی فن‌پروکسی‌میت موجب شده است که روی گیاه ماندگاری مناسبی داشته باشد و از تبخیر سریع جلوگیری کند. دامنه تأثیر آن گسترده بوده و گونه‌های متعددی از کنه‌های زیان‌آور را شامل می‌شود. در کنار مزایای متعدد، محدودیت‌هایی نیز مانند عدم تأثیر بر تخم‌ها و احتمال بروز مقاومت وجود دارد.

از دیدگاه زیست‌محیطی، اگرچه نسبت به بسیاری از سموم قدیمی‌تر ایمن‌تر است، اما همچنان خطراتی برای آبزیان و تا حدودی برای دشمنان طبیعی دارد. بنابراین استفاده از آن باید هدفمند، آگاهانه و در قالب برنامه‌های مدیریت تلفیقی باشد.

در مجموع، فن‌پروکسی‌میت ابزاری ارزشمند در جعبه‌ابزار کشاورزان است که اگر به شکل اصولی و علمی مورد استفاده قرار گیرد، می‌تواند سهم مهمی در تولید پایدار و مدیریت هوشمند آفات ایفا کند.

🔷 چنانچه نیاز به خرید سم فن پیروکسی میت باقیمت مناسب و کیفیت بالا داشتید می توانید با شماره های موجود در سایت تماس حاصل فرمایید.

🔑پیشنهاد میکنیم تا چنانچه نیاز به مشاوره بیشتری در این خصوص دارید به این صفحه (فرم) را تکمیل کنید و وقت مشاوره با گیاهپزشک را رزرو فرمائید. به شما اطمینان می دهیم که با مشاوره از متخصصین ما به بهترین نتیجه ممکن خواهید رسید.