گیاه اکالیپتوس، ویژگی ها و طراحی فضای سبز

🔴 نویسنده: مهندس محبوبه محمدی

🔷🔷مقدمه

درختان نقش حیاتی در طراحی فضای سبز شهری دارند و انتخاب گونه مناسب، تأثیر مستقیمی بر زیبایی، کارکرد زیست‌محیطی و سلامت شهروندان دارد. یکی از گونه‌های مطرح در طراحی شهری، اکالیپتوس است که بومی استرالیا بوده و به دلیل رشد سریع، مقاوم بودن به کم‌آبی و ویژگی‌های همیشه‌سبز، در بسیاری از شهرهای جهان و ایران مورد استفاده قرار گرفته است.

🔻🔻🔻🔻🔻

🔑ویژگی‌های ریخت شناسی و زیست‌محیطی اکالیپتوس

اکالیپتوس از خانواده Myrtaceae بوده و بیش از ۷۰۰ گونه شناخته شده دارد. مهم‌ترین ویژگی‌های مورفولوژیک و زیست‌محیطی این درخت عبارتند از:

• مشخصات گیاه: درختی همیشه سبز و بسیار سریع الرشد با حداکثر ارتفاع 30 متر و گستردگی 12 متر که این ویژگی باعث می‌شود اکالیپتوس در کوتاه‌مدت، پوشش سایه و زیبایی بصری ایجاد نماید.
• برگ : برگ‌های سرنیزه‌ای، کشیده و باریک که در ابتدا براق بوده و به رنگ نقره ای آبی دیده می شود و سپس سبز رنگ می گردد، که زیبایی محیط شهری را افزایش می‌دهند.
• مقاومت به خشکی: اکالیپتوس نسبت به کم‌آبی مقاوم است و ریشه‌های قوی آن قادرند آب زیرزمینی را جذب کنند، بنابراین در مناطق کم‌آب و نیمه‌خشک شهری عملکرد مناسبی دارد.
• ویژگی‌های برگ، گل و ریشه: برگ‌ها بسته به سن درخت متفاوت هستند؛ گل‌ها سفید و معطر که در تابستان و پائیز ظاهر می گردد و اصطلاحا به صورت گرزن دو سویه و متراکم است، و میوه‌ها کپسولی و دارای دانه‌های زرد رنگ می‌باشند. ریشه‌های گسترده باعث تثبیت خاک و مقابله با فرسایش می‌شوند، اما ممکن است با زیرساخت‌های شهری تداخل داشته باشند.
• تنه درخت : اکالیپتوس دارای پوست تنه صاف بوده و دائم می ریزد و بسیار منظره زیبایی را ایجاد می نماید.
• مکان: آفتابی به دور از باد سرد و برای مناطق گرم و خشک بسیار مناسب است.
• حداقل دمای مورد تحمل: 5- درجه سانتی گراد
• کاربرد: کاشت به عنوان تک درخت زینتی و یا مجموعه کاری بسیار زیبا، استفاده به‌عنوان بادشکن، کاهش آلودگی صوتی، و پوشش سبز مقاوم در حاشیه بزرگراه‌ها

🔑جایگاه اکالیپتوس در فضای سبز شهری ایران و جهان

تجربه جهانی

اکالیپتوس در کشورهای گرمسیری و معتدل مانند استرالیا، هند، آفریقا، حوزه مدیترانه و آمریکا کاشته شده است. ویژگی‌های آن از جمله رشد سریع، نیاز کم به نگهداری و خواص دارویی برگ‌ها، آن را برای استفاده در فضاهای سبز شهری و پارک‌ها مناسب می‌سازد.

تجربه ایران

در ایران، اکالیپتوس در مناطق مختلف شهری کاشته می‌شود:

• شمال ایران: استان‌های حاشیه دریای خزر، نوشهر، گنبد کاووس؛ برای جنگل‌کاری و مرزهای زمین‌های زراعی و تثبیت خاک.
• مرکز ایران: تهران، قم، سمنان و مرکزی؛ برای فضای سبز شهری، حاشیه بلوارها و اتوبان‌ها.
• جنوب و جنوب غربی: ایلام و خوزستان؛ برای زراعت چوب و بهره‌برداری صنعتی.

🔷 مطالعات نشان داده‌اند که گونه‌هایی مانند E. camaldulensis و E. gunnii در شرایط خشک شهری عملکرد بهتری دارند و می‌توانند با استفاده از پساب و آب مازاد، رشد مناسبی داشته باشند.

🔑مزایای کاشت اکالیپتوس در فضای سبز شهری

🔷 تصفیه هوا و کاهش آلودگی صوتی: تاج گسترده اکالیپتوس می‌تواند به عنوان بادشکن و کاهش‌دهنده آلودگی صوتی خیابان‌ها عمل کند. برگ‌ها همچنین برخی آلاینده‌ها را جذب می‌کنند.

1. زیبایی بصری و پوشش سبز: گل‌های معطر و همیشه‌سبز بودن درخت، چشم‌انداز شهری را زیبا و دلپذیر می‌سازد.
2. کاربرد اقتصادی و صنعتی: اکالیپتوس برای تولید چوب، الوار، خمیر کاغذ ، محصولات سلولزی،  تولید عسل ( به‌عنوان منبع شهد برای زنبورداری ) و  استخراج اسانس و روغن های معطر مورد استفاده قرار می‌گیرد. این ویژگی‌ها باعث می‌شود فضای سبز شهری، علاوه بر جنبه تزئینی، کارکرد اقتصادی نیز داشته باشد.
3. خواص دارویی: برگ‌های اکالیپتوس دارای خواص ضدباکتری، ضدویروس و آرامش‌بخش هستند

• تسکین علائم سرماخوردگی و کاهش مخاط مجاری تنفسی
• درمان خشکی پوست و تسکین التهاب
• ایجاد آرامش و کاهش استرس
• حفظ سلامت دندان‌ها و لثه‌ها
• عملکرد به‌عنوان حشره‌کش طبیعی

🔑روش‌های تکثیر

اکالیپتوس از دو روش اصلی تکثیر می‌شود:

تکثیر از طریق بذر: رایج‌ترین روش، با نیاز به انتخاب درخت مادر مناسب و کاشت بذر در خاک سبک و مرطوب.

تکثیر رویشی (قلمه و پیوند): روشی برای حفظ ویژگی‌های برتر ژنتیکی برخی پایه‌ها؛ هرچند در اکالیپتوس این کار دشوارتر از گونه‌های دیگر است.

🔑چالش‌ها و معایب کاشت اکالیپتوس در شهرها

• با وجود مزایای فراوان، کاشت اکالیپتوس با چالش‌هایی نیز همراه است:

  • ریشه‌های گسترده: ممکن است زیرساخت‌های شهری مانند لوله‌های فاضلاب و پیاده‌روها را تخریب کنند.
  • حساسیت به سرما و بیماری‌ها: سرمازدگی در زمستان ممکن است باعث آسیب به تاج و ساقه درخت شود و بیماری‌های قارچی می‌توانند منجر به زوال بخشی از درخت شوند.
  • رقابت با گیاهان بومی: رشد سریع و گسترده ریشه‌ها ممکن است باعث کاهش رشد گونه‌های بومی شود.
  • انتشار ترکیبات فرّار: برخی گونه‌های اکالیپتوس، ترکیبات فرّار (BVOC) تولید می‌کنند که در شرایط خاص می‌تواند اثرات محیطی و کیفیت هوا را تحت تأثیر قرار دهد.

  مدیریت و انتخاب گونه مناسب

  برای استفاده بهینه از اکالیپتوس در طراحی فضای سبز شهری، لازم است:

  • انتخاب گونه‌های مقاوم به شرایط اقلیمی منطقه (مثلاً E. camaldulensis در مناطق خشک، E. gunnii در مناطق سردتر).
  • مدیریت صحیح آبیاری با استفاده از پساب یا منابع آب مازاد.
  • ترکیب اکالیپتوس با گونه‌های بومی برای حفظ تعادل اکولوژیک و جلوگیری از آسیب به زیست‌بوم بومی.
  • نظارت بر سلامت درخت و کنترل بیماری‌ها به صورت دوره‌ای.

  مطالعات اخیر در ایران نشان می‌دهند که:

  • استفاده از آبیاری با پساب، اکالیپتوس را قادر می‌سازد حتی در مناطق کم‌آب رشد کند .
  • امکان‌سنجی اقتصادی کاشت اکالیپتوس در فضای سبز شهری نشان داده که این گونه علاوه بر نقش زیبایی، می‌تواند منبع اقتصادی ارزشمندی باشد .
  • استفاده در جنگل‌کاری‌های ساحلی و حاشیه رودخانه‌ها، اکالیپتوس به تثبیت خاک و کنترل فرسایش کمک می‌کند.

🔑جمع‌بندی

اکالیپتوس گونه‌ای ارزشمند برای طراحی فضای سبز شهری است. مزایای آن شامل رشد سریع، همیشه‌سبز بودن، مقاوم بودن به خشکی، خواص دارویی و کاربردهای صنعتی است. با این حال، چالش‌هایی مانند گستردگی ریشه، سرمازدگی و بیماری‌ها باید به دقت مدیریت شود.

🔑پیشنهادات:

1. انتخاب گونه مناسب با شرایط اقلیمی هر شهر.
2. ترکیب اکالیپتوس با گونه‌های بومی برای حفظ تنوع زیستی.
3. استفاده از پساب و مدیریت آبیاری برای مناطق خشک.
4. نظارت مستمر بر سلامت درختان و پیشگیری از بیماری‌ها.
5. طراحی ریشه‌ها و فاصله کاشت به گونه‌ای که زیرساخت‌های شهری آسیب نبینند.

با رعایت این نکات، اکالیپتوس می‌تواند هم جنبه زیبا و هم عملکرد اکولوژیک و اقتصادی را در فضای سبز شهری ارائه دهد.

🔴🔴 پیشنهاد میکنیم تا چنانچه نیاز به مشاوره بیشتری در این خصوص دارید برای مشاوره و اجرای فضای سبز با شماره 09020091292📞تماس بگیرید و برای مشاوره گیاهپزشکی به این صفحه (از طریق این لینک فرم درخواست مشاوره) را تکمیل کنید و وقت مشاوره با گیاهپزشک را رزرو فرمائید. به شما اطمینان می دهیم که با مشاوره از متخصصین ما به بهترین نتیجه ممکن خواهید رسید 🔴🔴