مخروطیان

🔴 نویسنده: مهندس محبوبه محمدی

🔷🔷مقدمه

خانواده کاج‌ها (Pinaceae) یکی از مهم‌ترین خانواده‌های مخروطیان (conifers) محسوب می‌شود که دارای گستره‌ای وسیع در نیم‌کره شمالی زمین است. این خانواده شامل بیش از 250 گونه در حدود 11 سرده است. اعضای این خانواده عمدتاً درختانی همیشه‌سبز با سوزن‌های نازک و بلند و مخروط‌هایی مشخص هستند که در اقلیم‌های سرد و معتدل نقش مهمی در پایداری اکوسیستم‌ها و طراحی فضای سبز ایفا می‌کنند.

🔻🔻🔻🔻🔻

🔑ویژگی‌های عمومی مخروطیان

درختان خانواده‌ی کاج‌ها معمولاً دارای ساختار تک‌ساقه و رشد عمودی با تاجی به‌صورت مخروطی یا تخم‌مرغی هستند. پوست تنه در مراحل اولیه رشد، صاف، نازک و به رنگ خاکستری تا نقره‌ای است. با افزایش سن، پوست اغلب ضخیم، خشن، و شیاردار یا فلس‌دار می‌شود که از ویژگی‌های تشخیصی برخی جنس‌ها به‌شمار می‌رود.

تفاوت‌های گونه‌ای

• جنس Pinus: پوست عمیقاً شکاف‌دار و تکه‌تکه با الگوی نامنظم
• جنس Abies: پوست صاف با حضور تاول‌های رزینی حتی در مراحل بلوغ
• جنس Larix: پوست فلس‌دار با رنگ قهوه‌ای مایل به صورتی؛ تنها جنس خزان‌کننده در این خانواده
• جنس Pseudotsuga (مثل P. menziesii): پوست ضخیم با ترک‌های چوب‌پنبه‌ای مشخص

🔑ویژگی‌های کلیدی

برگ‌های خانواده کاج‌ها عمدتاً به شکل سوزنی (acicular) یا خطی (linear) هستند. این برگ‌ها به‌صورت منفرد یا در دسته‌هایی به نام فاسیکل (fascicle) روی شاخه‌ها قرار می‌گیرند.

• در جنس Pinus: برگ‌ها به‌صورت گروهی (۲، ۳ یا ۵ تایی) در یک غلاف پوستی
• در جنس‌های Abies، Picea و Pseudotsuga: برگ‌ها منفرد، مارپیچی یا شعاعی

🔴 طول عمر برگ‌ها

• کوتاه‌مدت (۲–۵ سال): در جنس Larix که خزان‌پذیر است
• بلندمدت (۱۰–۴۰ سال): در گونه‌هایی مانند Pinus longaeva

🔴 ساختار آناتومیکی عرضی سوزن‌ها

برگ‌های سوزنی دارای ساختار ویژه‌ای هستند که آن‌ها را در برابر خشکی و سرمای شدید مقاوم می‌سازد:

• اپیدرم: با کوتیکول ضخیم و روزنه‌های عمیقاً فرورفته
• هیپودرم: لایه‌ای از سلول‌های ضخیم‌شده برای حفاظت
• مزوفیل: حاوی سلول‌های پارانشیمی با مجاری رزینی
• دستگاه آوندی: شامل یک یا دو دسته آوندی، محصور در لایه‌ای از سلول‌های استرولیدی

🔑ساختارهای تولیدمثلی

🔴 مخروط‌های نر

• اندازه‌ای کوچک (۰٫۵ تا ۵ سانتی‌متر)، به رنگ زرد تا قرمز در زمان بلوغ
• به‌صورت خوشه‌ای در نواحی پایینی شاخه‌های جوان ظاهر می‌شوند
• دانه‌های گرده دارای کیسه‌های هوایی برای پراکنش بادگرد (به‌ویژه در Pinus)

🔴 مخروط‌های ماده

• ساختاری چوبی یا نیمه‌چوبی با پولک‌های تخمک‌دار و براکته‌هایی که ممکن است جدا یا چسبیده باشند
• چرخه بلوغ در Pinus معمولاً ۲–۳ سال به‌طول می‌انجامد، درحالی‌که در Abies مخروط‌ها طی یک فصل رسیده و سپس تجزیه می‌شوند

🔴 ویژگی‌های تشخیصی مخروط‌ها

• Pinus کاج: پولک‌های ضخیم با برآمدگی مشخص (آپوفیز)
• Picea نوئل: پولک‌های نازک با لبه‌های دندانه‌دار
• Abies نراد: مخروط‌های ایستاده با پولک‌های برگ‌مانند و شکننده

🔑ویژگی‌های تشریحی چوب

🔴 چوب کاج‌ها معمولاً دارای حلقه‌های سالانه واضح با مرز مشخص میان چوب بهاره و تابستانه است.

• مجاری رزینی در جنس‌های Pinus و Picea وجود دارند، اما در Abies دیده نمی‌شوند
• اشعه‌های چوبی اغلب یکنواخت، نازک و کم‌تعداد هستند

🔴 سیستم ریشه‌ای

درختان این خانواده عمدتاً دارای ریشه‌ی راست و عمقی هستند، خصوصاً در خاک‌های سبک یا شنی.

• بسیاری از گونه‌ها با قارچ‌های Basidiomycota ارتباط میکوریزایی اکتوتروف برقرار می‌کنند که موجب افزایش جذب مواد مغذی و مقاومت در برابر تنش‌های زیستی می‌شود
• در گونه‌های کوهستانی مانند Pinus mugo، ریشه‌های سطحی و گسترده دیده می‌شود
• در گونه‌های سریع‌الرشد نظیر Pinus radiata، سیستم ریشه ممکن است تا سه برابر گستره‌ی تاج گسترش یابد.

🔑 اکولوژی و پراکنش جغرافیایی

• زیستگاه: عمدتاً در جنگل‌های معتدل، نیمه‌قطبی و کوهستانی.
• سازگاری: مقاومت به سرما، خشکی و خاک‌های اسیدی.
• همزیستی: رابطهٔ میکوریزایی با قارچ‌ها برای جذب بهتر مواد مغذی 

🔑 اهمیت اقتصادی و کاربردها

• صنعت چوب: استفاده در ساخت مبلمان، کاغذ و الوار.
• محصولات فرعی: استخراج رزین، روغن‌های ضروری و تانن.
• فضای سبز: کاشت به‌عنوان درخت زینتی و بادشکن.

🔑 تهدیدات و چالش‌های حفاظتی

• تغییرات اقلیمی: افزایش دما و کاهش بارش بر رشد جنگل‌ها تأثیر می‌گذارد.
• آفات: حملهٔ سوسک پوست‌خوار (Dendroctonus ponderosae) به‌ویژه در Pinus.
• قطع بی‌رویه: نیاز به مدیریت پایدار جنگل دارد.

🔑مخروطیان زینتی در ایران

ایران به‌ عنوان کشوری با تنوع آب‌وهوایی، میزبان چندین گونه از کاج‌ها و درختان مخروطی زینتی است که برخی بومی و برخی وارداتی هستند.

🔴 کاج تهران Pinus eldarica

مشخصات گیاه: درختی با تنه معمولا کج و ارتفاع 15-25 متر، شاخه های اصلی تنه گسترده و اقفی و گاهی خمیده و آویزان، تاج تخم مرغی پهن تا کروی نا منظم برگ ها سوزنی کلفت و بلند، نوک تیز با حاشیه صاف به رنگ سبز تیره به طول 10-15 سانتیمتر با ماندگاری دو سال با مخروط‌های تخم‌مرغی به طول 5-10 سانتیمتر و خاکستری-قهوه‌ای و فلس‌دار.

مکان کاشت: آفتابی و درختی مقاوم با تحمل تابستان های گرم و زمستان های سرد

حداقل دمای مورد تحمل : 15- درجه سانتیگراد

ازدیاد: کاشت بذر گیاه 6 یا 7 ساله

بومی منطقه: دشت الداری در قفقاز، اما در ایران به‌صورت گسترده در تهران، اصفهان و شیراز کاشته می‌شود.

مقاومت: تحمل بالا به خشکی، گرما و خاک‌های آهکی.

کاربردها: فضای سبز شهری به‌دلیل مقاومت به آلودگی هوا. کاشت به عنوان ایجاد بادشکن در مناطق خشک و یا حاشیه خیابان ها، بلوارهای شهری و کاشت تک درخت زینتی و یا کاشت چند تائی

🔴 کاج سیاه (کاج اتریش) Pinus nigra

مشخصات گیاه: درختی بشکل هرمی گسترده و متراکم با ارتفاع 10 متر که تاج در ابتدا مخروطی و سپس پهن و چتری می شود برگ ها سوزنی افراشته و بدون خمیدگی و نوک تیز به رنگ سبزتیره  براق تا تقریبا سیاه به طول 8-16 سانتیمتر با مخروط‌های قهوه‌ای مایل به زرد، 4-8 سانتیمتر و پوست تیره و عمیقاً شیاردار.

مکان کاشت: آفتابی

حداقل دمای مورد تحمل : 10- درجه سانتیگراد

منشأ: اروپای مرکزی و جنوبی، ولی در ایران در شمال (گیلان، مازندران) و ارتفاعات البرز کشت می‌شود.

نیاز آبی: نیازمند رطوبت بیشتر نسبت به کاج تهران

کاربردها: کاشت به عنوان تک درخت زینتی، جنگل‌کاری در مناطق مرطوب و چوب‌دهی مطلوب برای صنعت مبلمان.

🔴 کاج کاشفی Pinus longifolia 

مشخصات گیاه: درختی با حداکثر 5-7 متر ارتفاع و تاج تخم مرغی شکل برگ ها سوزنی شکل باریک با حاشیه کمی دندانه دار به رنگ سبز تیره تا روشن با داوم کم، بین یک تا سه سال، به طول 20-30 سانتیمتر با  مخروط های بزرگ و سنگین 15 -25 سانتی متر

مکان: معتدل گرم

حداقل دمای مورد تحمل: 10- درجه سانتی گراد

منشأ: هیمالیا، ولی در ایران در مناطق گرمسیری مانند جنوب کشت محدودی دارد

حساسیت: به سرما حساس و نیازمند آب و هوای نیمه‌گرمسیری

کاربردها: کاشت به عنوان تک درخت زینتی، کاشت پارک‌های بزرگ به‌ دلیل شکل مجلل تولید رزین.

🔴 کاج مشهد (کاج موگه – کپه ای) Pinus mugo pumilio 

مشخصات گیاه : درختچه سوزنی برگ با حداکثر ارتفاع 2-3 متر با فرم رشد کوتوله و بوته‌ای و برگ ها سوزن‌های کوتاه (3-5 سانتیمتر) و سبز تیره با مخروط های کوچک (2-5سانتیمتر)

مکان: آفتابی

حداقل دمای مورد تحمل: 15- درجه سانتی گراد

منشأ: کوهستان‌های اروپا، ولی در ایران در مناطق کوهستانی مشهد و شمال غرب کشت می‌شود.

مقاومت: تحمل سرما و بادهای شدید

ازدیاد: کاشت بذر

کاربرد: کاشت به عنوان تک درخت زینتی و یا کاشت چند تائی

🔴 کاج مطبق (آروکاریای زینتی)  Araucaria heterophylla 

مشخصات گیاه : درختی نسبتا سریع الرشد با ارتفاع 20 و قطر 2 متر با تاج هرمی شکل متقارن و به صورت مطبق، برگ ها داسی و کمی برافراشته نوک تیز به رنگ سبز روشن و بعد تیره می شوند

مخروط: کروی و بزرگ (۱۵–۲۰ سانتیمتر)

مکان : آفتابی و مرطوب ( محفوظ از سرما و یخبندان)

حداقل دمای مورد تحمل: صفر درجه سانتی گراد

کاربرد: کاشت به عنوان تک درخت زینتی در شرایط مناسب اقلیمی

🔑 هرس، آفات و روش‌های تکثیر گونه‌های کاج در ایران

• هرس فرمدهی: ایجاد ساختار مستحکم (به ویژه در جوانی)
• هرس بهداشتی: حذف شاخه‌های خشکیده و آلوده
• هرس ایمنی: کاهش خطر شکستگی شاخه‌های سنگین

🔑آفات و بیماری‌های

🔴 سوسک پوست‌خوار کاج (Orthotomicus erosus)

• گونه‌های میزبان ، کاج تهران و کاج سیاه
• علائم:
  • ترشح صمغ قهوه‌ای از تنه
  • وجود گرده‌های نرم چوب زیر پوست
• مدیریت تلفیقی: استفاده از تله‌های فرومونی (کارایی ۷۰-۸۰%)، سمپاشی با سمومی مانند سایپرمترین و دلتامترین در زمان پرواز حشرات بالغ

🔴 پروانه جوانه‌خوار کاج (Rhyacionia buoliana)

• خسارت اصلی: از بین بردن جوانه‌های انتهایی
• روش کنترل: استفاده از Bacillus thuringiensis var. kurstaki (Btk) و هرس و سوزاندن شاخه‌های آلوده

🔴 شپشک سفید کاج (Matsucoccus pini)

• گونه‌های حساس، کاج تهران
• علائم: زردی و ریزش سوزن‌ها
• کنترل: روغن‌پاشی زمستانه و استفاده از صابون‌های حشره‌کش

🔑بیماری‌های

🔴 سوختگی شاخ و برگ کاج (Diplodia pinea)

• عامل: قارچ
• شرایط مساعد: رطوبت بالا + دمای ۲۵-۳۰°C

راه حل: کاهش تنش‌های آبی، سمپاشی با مس (مانند اکسی کلرور مس)

🔴 پوسیدگی ریشه فیتوفتورایی (Phytophthora cinnamomi)

• گونه‌های حساس ،کاج سیاه : در مناطق مرطوب

پیشگیری:

• • بهبود زهکشی خاک
  • استفاده از قارچ‌کش‌های سیستمیک مانند فوزتیل آلومینیوم

🔑روش‌های تکثیر کاج‌ها

تکثیر جنسی (بذر)

🔴 آماده‌سازی بذر

• تیمارهای پیش‌تیمار:
  • خراش‌دهی مکانیکی: برای گونه‌های با پوسته سخت  (کاج سیاه)
  • تیمار سرمایی: ۴-۶ هفته در ۴°C برای شکست خواب بذر

🔴 شرایط کشت

• بستر مناسب: مخلوط پیت ماس + پرلیت (۳:۱)
• عمق کشت: ۲-۳ برابر قطر بذر
• دمای بهینه جوانه‌زنی: ۲۰-۲۵°C

تکثیر غیرجنسی

🔴 قلمه‌گیری

• گونه‌های مناسب کاج مشهد

تکنیک:

• • قلمه‌های نیمه‌چوبی به طول ۱۵-۲۰ سانتیمتر
  • استفاده از هورمون IBA با غلظت ۴۰۰۰ ppm
  • ریشه‌زایی در شرایط مه‌افشان (۹۰% رطوبت)

🔴 پیوند

• پایه‌های مناسب:
  • کاج تهران برای پیوند کاج سیاه
  • P. sylvestris  کاج اسکاتلندی، کاج جنگلی برای پیوند کاج مشهد
• روش ترجیحی: پیوند اسکنه‌ای در اوایل بهار

🔑قدیمی‌ترین کاج‌های ایران

🔴 کاج‌های هزارساله نهارخوران گرگان

• موقعیت: جنگل‌های نهارخوران در استان گلستان
• گونه: Pinus brutia کاج بروتیا
• سن تخمینی: ۸۰۰-۱۰۰۰ سال
• ویژگی‌های اکولوژیک:
  • رویش در ارتفاع ۸۰۰ متری از سطح دریا
  • همزیستی با قارچ‌های میکوریزایی خاص منطقه
• تهدیدات: فشار شهری و آلودگی محیطی

🔴 کاج زار تاریخی قلهک تهران

• موقعیت: باغ‌های قلهک در شمال تهران
• گونه: Pinus nigra کاج سیاه
• سن تخمینی: ۴۰۰-۵۰۰ سال
• مشخصات فنی:
  • میانگین ارتفاع ۲۵ متر با تاج‌پوشش ۱۵ متری
  • حلقه‌های سالانه با ضخامت متغیر (مدرکی بر تغییرات اقلیمی تاریخی)
• دلیل ماندگاری: سیستم آبیاری قنات‌های دوره صفوی

🔴 کاج‌های مقدس آتشکده‌های زرتشت

• موقعیت: آتشکده‌های یزد و کرمان
• گونه: Pinus eldarica
• سن تخمینی: ۶۰۰-۷۰۰ سال
• کاربرد آیینی:
  • استفاده از صمغ آن در مراسم مذهبی
  • نماد جاودانگی در فرهنگ زرتشتی
• ژنتیک: مطالعات نشان‌دهنده تنوع ژنتیکی کم به دلیل تکثیر غیرجنسی

🔴 کاج کهنسال سرعین

• موقعیت: جنگل‌های سرعین در استان اردبیل
• گونه: Pinus sylvestris کاج اسکاتلندی
• سن تخمینی: ۷۰۰ سال
• ویژگی‌های منحصربه‌فرد:
  • رشد در ارتفاع ۱۸۰۰ متری با دمای میانگین ۵ درجه سانتیگراد
  • وجود آثار گزش سوسک‌های پوست‌خوار از قرن ۱۴ میلادی

🔴🔴 پیشنهاد میکنیم تا چنانچه نیاز به مشاوره بیشتری در این خصوص دارید برای مشاوره و اجرای فضای سبز با شماره های 2-09020091290📞تماس بگیرید و برای مشاوره گیاهپزشکی به این صفحه (از طریق این لینک فرم درخواست مشاوره) را تکمیل کنید و وقت مشاوره با گیاهپزشک را رزرو فرمائید. به شما اطمینان می دهیم که با مشاوره از متخصصین ما به بهترین نتیجه ممکن خواهید رسید 🔴🔴