چالبرگ

🔴 نویسنده: مهندس محبوبه محمدی

🔷🔷مقدمه

یکی از بزرگ‌ترین چالش‌ها در طراحی و نگهداری فضای سبز شهری و خصوصی، مدیریت صحیح بقایای گیاهی و تأمین خاکی حاصلخیز برای رشد گیاهان است. هر ساله مقدار زیادی برگ خشک، چمن بریده‌ شده و شاخه‌های هرس‌ شده در شهرها جمع‌آوری می‌شوند. در بسیاری از موارد این ضایعات سوزانده شده یا دفع می‌شوند؛ اقدامی که نه تنها هدررفت منابع ارزشمند آلی را به همراه دارد، بلکه آلودگی زیست‌محیطی نیز ایجاد می‌کند. در حالی که می‌توان با یک رویکرد علمی و مدیریتی، این پسماندها را به کود کمپوستی (چالبرگ) تبدیل کرد؛ کودی که علاوه بر بازگرداندن مواد مغذی به خاک، در کاهش هزینه‌های نگهداری فضای سبز و ایجاد یک چرخه پایدار نقش کلیدی دارد.

🔻🔻🔻🔻🔻

🔑مزایای استفاده از کود چالبرگ

خاکی که فاقد مواد آلی و هوموس کافی باشد، قدرت نگهداری آب و عناصر غذایی را از دست داده و به سرعت دچار فرسایش و کاهش باروری می‌شود. بقایای گیاهی، به‌ویژه برگ‌ها و علف‌های خردشده، منبع غنی مواد آلی هستند که اگر به روش اصولی مدیریت شوند، می‌توانند نقش کلیدی در موارد زیر داشته باشند:

🔴 بهبود ساختمان خاک: افزایش تخلخل و هوادهی خاک، مناسب برای رشد ریشه.

🔴 کاهش وابستگی به کودهای شیمیایی: تولید یک کود آلی پایدار با هزینه کمتر.

🔴 مدیریت پسماند سبز: کاهش ضایعات و استفاده بهینه از منابع طبیعی.

🔴 کاهش بیماری‌ها و آفات: فرآیند کمپوست‌سازی بسیاری از عوامل بیماری‌زا و بذر علف‌های هرز را نابود می‌کند.

🔴 پایداری اکولوژیکی: استفاده از چالبرگ به توسعه فضای سبز پایدار و سازگار با محیط‌زیست کمک می‌کند.

🔑فرآیند علمی تولید کمپوست چالبرگ

کمپوست‌سازی یک فرآیند تجزیه هوازی است که طی آن، میکروارگانیسم‌ها بقایای گیاهی را در حضور اکسیژن، رطوبت و دمای مناسب به مواد آلی پایدار (هوموس) تبدیل می‌کنند. در این فرآیند چند مرحله کلیدی رخ می‌دهد:

🔴 مرحله فعال (مزوفیل و ترموفیل): دمای توده به ۵۰–۶۰ درجه سانتی‌گراد می‌رسد و باکتری‌ها شروع به تجزیه سریع مواد آلی می‌کنند. در این مرحله بسیاری از عوامل بیماری‌زا و بذر علف‌های هرز از بین می‌روند.

🔴 مرحله تثبیت: سرعت تجزیه کاهش می‌یابد و قارچ‌ها و اکتینومیست‌ها وظیفه تجزیه ترکیبات پیچیده‌تر مانند لیگنین را بر عهده می‌گیرند.

🔴 مرحله بلوغ: کمپوست تثبیت می‌شود، دما به سطح محیطی بازمی‌گردد و محصول نهایی غنی از هوموس آماده مصرف است.

در روش چالبرگ، این فرآیند در چاله‌های مخصوص انجام می‌شود تا کنترل بهتری بر رطوبت، هوادهی و جداسازی مواد جدید و قدیمی صورت گیرد.

🔑مراحل عملی تولید کود کمپوستی به روش چالبرگ (6 مرحله)

🔷1) جانمایی زمین و حفر چاله برگ: یک قطعه زمین مشخص شده جهت این کار انتخاب می گردد. زمین مذکور باید محلی باشد که براحتی ادوات مورد نیاز در آن رفت وآمد کنند. کف چاله ها باید زهکشی خاکی داشته باشد.چاله ها را به دو روش می توان تهیه کرد.به طور کلی یکی از 2 روش زیرجهت اصلاح و یا تهیه آنها توصیه می شود:

🔴 روش اول: عمق چاله‌ها معمولاً 4 تا 5 متر و عرض آن‌ها 5/0 تا 1 متر است (بسته به مقدار منبع اولیه برگ خشک منطقه) در طول دلخواه

🔴 روش دوم: حفر یک چاله بزرگ و سپس تقسیم کردن آن به 4-5 چاله بوسیله بلوک های سیمانی که هرچاله را از چاله کناری جدا کند.

این موضوع بدین منظور می باشد که برگ های جدیدی به محل دپوی کودبرگ آورده می شود. در چاله اول ریخته نشود یعنی با دپوی اول و قدیمی (کود درحال فرآوری و تخمیر که روی آن پلاستیک کشیده شده است) مخلوط نگردد. بنابراین هر دپویی بعد از رسیدن به حجم قابل قبول جهت شروع فرآیند تخمیر و فرآوری با پلاستیک پوشیده شده و بقایای گیاهی جدیدی این حین، بدان اضافه نگردد.

مخلوط کردن شاخ وبرگ های جدید با دپوی قدیمی آماده شده،چند مشکل دارد. تحقیقات ثابت کرده است که اگر کود تهیه شده زود تر از موعد استفاده شود، باعث گیاه سوزی و ایجاد بیماری در فضای سبز می شود و اگر دیرتر از موعد استفاده شود به ازای هر زمان دیر کرد در استفاده، از میزان نیتروژن ماده آلی کاسته شده و عملا تعدادی از عناصر میکرو و ماکرو را از دست خواهیم داد. بنابراین در صورت اختلاف زمانی در اختلاط بقایای جدید با بقایای قدیمی ِکود کمپوستی در پایان سال، حاصل کار کودی نپوسیده کامل و یا بیش از حد مانده است که درهردو صورت علاوه بر اینکه اثربخشی را تا حدی کاهش می دهند باعث گسترش آفات و بیماری می شود.

🔷2) آماده سازی بقایای گیاهی: شامل جمع آوری بقایای گیاهی و سلولزی در محل کار می باشد. لازم به توضیح است که این بقایا را می بایست در بیرون از چاله ها جمع کنید تا مراحل کار به درستی و اصولی پیش برده شود.

برای آماده‌سازی بقایای گیاهی در تولید چالبرگ، باید توجه داشت که اندازه آن‌ها از 10 تا 15 سانتی‌متر بیشتر نباشد. برگ‌های خشک درختان و گل‌ها مهم‌ترین بخش مواد اولیه محسوب می‌شوند و بقایای چمن‌ زنی نیز ارزش بالایی در تقویت کمپوست دارند. برگ‌های سوزنی‌ برگان به دلیل خاصیت اسیدی بالا، اگر بیش از حد استفاده شوند می‌توانند باعث جلوگیری از رشد گیاهان دیگر شوند، به همین دلیل توصیه می‌شود حداکثر 20 درصد از کل بقایا را تشکیل دهند. شاخه‌های چوبی درختان نیز باید با دستگاه چاپر خرد شده و به قطعات کوچکتر از 15 سانتی‌متر تبدیل شوند تا تخلخل کمپوست بیشتر شده، جریان هوا بهتر صورت گیرد و رطوبت اضافی خارج شود. علاوه بر این، می‌توان از ضایعات سلولزی مانند کارتن، کاغذ و حتی پسماندهای غذایی و میوه‌ای نیز به عنوان مواد تکمیلی در فرآیند کمپوست‌سازی بهره برد.

نکته: هر چه بقایای گیاهی متنوع تر، خشک تر و خردتر باشند، کمپوست حاصل غنی تر و قوی تر خواهد بود.

🔷3) آماده سازی کود دامی                                                                                             

بهترین نتیجه در تولید چالبرگ زمانی به دست می‌آید که ترکیبی از کودهای مختلف مورد استفاده قرار گیرد؛ به‌ طور معمول نسبت سه‌ششم کود گاوی، دو‌ششم کود گوسفندی و یک‌ششم کود مرغی توصیه می‌شود. استفاده از کودهای نپوسیده در این ترکیب باعث افزایش دمای توده و تسریع فرآیند کمپوست‌سازی می‌شود. زمانی که دمای توده به حدود 60 درجه سانتی‌گراد برسد، بسیاری از عوامل بیماری‌ گر، تخم انگل‌ها و حتی بذر علف‌های هرز از بین می‌روند و محصول نهایی کیفیت بالاتری خواهد داشت. البته در صورت دسترسی محدود، به‌کارگیری هر یک از این کودها به تنهایی نیز امکان‌پذیر است، اما در بیشتر موارد، کود گاوی به دلیل فراوانی در بازار و توانایی تأمین نیازهای غذایی خاک فضای سبز، انتخابی مناسب‌تر محسوب می‌شود.

نکته: برای هر 4 مترمکعب بقایای گیاهی خرد شده، حدود 1 مترمکعب کود دامی اضافه می‌شود.

🔷4) غنی‌سازی کمپوست

برای افزایش ارزش غذایی کمپوست، مواد زیر به آن افزوده می‌شود به ازای هر 100کیلوگرم کمپوست:

🔴 اوره: 3 کیلوگرم ( در صورت عدم استفاده در مراحل اولیه)

🔴 کود فسفر دار: 1 کیلوگرم

🔴 سولفات آهن: 20 گرم

🔴 استخوان خردشده برای تأمین کلسیم: 1 کیلوگرم

🔷5) مدیریت فرآیند تخمیر

🔴 رطوبت بهینه: رطوبت باید در محدوده 55 تا 65% نگه داشته شود. (تست دستی: خروج چند قطره آب از میان انگشتان با فشردن کمپوست در دست).

🔴 هوادهی: هر 2 تا 3 هفته یک بار توده زیر و رو شود تا اکسیژن‌رسانی کافی انجام گیرد و مانع از لجن زدگی شود

🔴 زمان رسیدگی: حدود 6 تا 8 ماه. کمپوست بالغ معمولاً در اواخر زمستان آماده مصرف خواهد بود.

🔷6) آزمون کیفیت کمپوست

یکی از روش‌های ساده، آزمون جوانه‌زنی بذر شاهی است. درصد جوانه‌زنی شاخصی از سمیت یا سلامت کمپوست است:

🔴 بالای 85% جوانه‌زنی: کمپوست عالی و بدون سمیت

🔴 55-85%: کیفیت خوب

🔴 کمتر از 30%: کمپوست سمی و غیرقابل استفاده

🔑مزایای اقتصادی و زیست‌محیطی روش چالبرگ

🔷 مزایای اقتصادی

• کاهش هزینه خرید کودهای شیمیایی
• استفاده بهینه از ضایعات گیاهی به عنوان یک منبع درون‌سازمانی
• کاهش هزینه‌های جمع‌آوری و دفع پسماند سبز

🔷 مزایای زیست‌محیطی

• کاهش تولید زباله شهری و جلوگیری از آلودگی هوا ناشی از سوزاندن برگ‌ها
• افزایش ظرفیت خاک برای ذخیره آب و کاهش نیاز به آبیاری مکرر
• ارتقای تنوع زیستی در خاک به دلیل فعالیت میکروارگانیسم‌ها

🔷 چالش‌ها و محدودیت‌های روش چالبرگ

• نیاز به فضای کافی برای حفر چاله‌ها
• کنترل دقیق رطوبت و دما برای جلوگیری از لجن‌زدگی یا خشکی بیش از حد
• احتمال تولید بو در صورت مدیریت نادرست
• زمان طولانی رسیدگی (6 تا 8 ماه) نسبت به برخی روش‌های صنعتی

🔷 مقایسه با سایر روش‌ها و کودها

• کود شیمیایی: اثر سریع‌تر ولی هزینه‌بر و مخرب خاک در بلندمدت.
• کمپوست صنعتی (ورمی‌کمپوست): ارزش غذایی بالاتر ولی نیازمند تجهیزات و مدیریت تخصصی.
• چالبرگ: روشی ساده، کم‌هزینه و مناسب برای پروژه‌های وسیع فضای سبز شهری.

🔑نکات

• در باغ‌ها و ویلاها، ترکیب چالبرگ با خاک باغچه بهترین بستر برای کاشت درختان و درختچه‌هاست.
• استفاده از کمپوست چالبرگ در خزانه‌ها و گلخانه‌ها باید با احتیاط و به میزان محدود باشد تا از گیاه‌سوزی جلوگیری شود.
• ترکیب چالبرگ با خاک باغچه و بستر کاشت درختان، ضمن کاهش هزینه‌ها، موجب افزایش ماندگاری و پایداری گیاهان خواهد شد.
• در پروژه‌های بزرگ شهری، اجرای طرح‌های کمپوست‌سازی در مقیاس وسیع، علاوه بر مزایای زیست‌محیطی، از نظر اقتصادی نیز مقرون به صرفه است.
• ایجاد ایستگاه‌های کمپوست‌سازی محلی به کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل و دفع پسماند کمک می‌کند.

🔑جمع‌بندی

روش چالبرگ، نه تنها یک شیوه سنتی، بلکه یک ابزار مدیریتی نوین در طراحی فضای سبز پایدار است. این روش با بازگرداندن مواد آلی به چرخه طبیعت، کیفیت خاک را افزایش داده و هزینه‌های نگهداری را کاهش می‌دهد. به همین دلیل، به‌کارگیری کمپوست چالبرگ می‌تواند بخشی جدایی‌ناپذیر از استراتژی‌های طراحی و نگهداری فضای سبز مدرن باشد.

🔴🔴 پیشنهاد میکنیم تا چنانچه نیاز به مشاوره بیشتری در این خصوص دارید برای مشاوره و اجرای فضای سبز با شماره های 2-09020091290📞تماس بگیرید و برای مشاوره گیاهپزشکی به این صفحه (از طریق این لینک فرم درخواست مشاوره) را تکمیل کنید و وقت مشاوره با گیاهپزشک را رزرو فرمائید. به شما اطمینان می دهیم که با مشاوره از متخصصین ما به بهترین نتیجه ممکن خواهید رسید 🔴🔴